„Sodoma i Gomora”

krótki przegląd twórczości gliwickiej grupy filmowej

Miesiąc temu w gliwickim kinie „Amok” miał miejsce przegląd filmów Amatorskiej Wytwórni Filmowej - „Sodoma i Gomora”.  I chociaż od tamtego zdarzenia sylwetka oraz dokonania  grupy co rusz prezentowane są na łamach lokalnego radia i prasy , nikt nie pokusił się jeszcze o bardziej szczegółową analizę jej dokonań. Moim zamierzeniem jest ową analizę przeprowadzić.
Już sama nazwa wytwórni –  „Sodoma i Gomora” – brzmi trochę przewrotnie, gdyż na próżno wśród filmów przez nią sygnowanych doszukać się takich, w których dominowałby hedonistyczno –

klatka z filmu Czapa

dantejski nastrój rodem z niesławnego Kaliguli czy Salo czyli 120 dni Sodomy Pasoliniego.  Zamiast rozpusty, niemoralności i pożogi  lejtmotywem jest specyficzny humor o różnym stopniu natężenia wynikający z warstwy wizualnej oraz słownej, a także ze znakomicie wykorzystanych  warunków  fizycznych poszczególnych aktorów (a jednocześnie realizatorów).  

Członkowie wytwórni (Jacek Namiota, Tomasz Namiota, Andrzej Piekarz)  wydają się być twórcami obeznanymi z filmowymi konwencjami, trendami oraz prawidłami rządzącymi poszczególnymi gatunkami i z wiedzy tej nader często korzystają, przetwarzając w pastiszowej tonacji akcenty pełnego efektów specjalnych i zawrotnego tempa kina akcji ( „leśna” trylogia Gluckhenne ),

Gluckhenne

horroru (Opowieści skrypty), science-fiction (Kopia; Bordoludki), czy modnych kasowych filmów o superbohaterach (Super Turbo). Nie stronią od filmowej burleski (bardzo udany obraz Generał XXX),  parodii – „hippisowskich” filmów Milosa Formana (stylizowane na epokę ”dzieci kwiatów” Cierpienia młodego Portera), czy też autotematycznej ( obraz pt. Scena, ukazujący męki twórcze ambitnego reżysera), przechodząc nawet w stronę - zahaczającej o teatr absurdu - zaskakującej groteski (Czapa). Tym samym kroczą  drogą obraną przez jednego z ich reżyserskich mistrzów  – Briana de Palmę –  czerpiąc garściami z dorobku innych i tworząc przy tym własne kino.   

Czapa

Filmom  „Sodomy i Gomory”  można postawić wiele zarzutów: że ich poziom jest bardzo nierówny; że poza kpiną i dowcipem niewiele mają do przekazania  - fabuła spełnia często rolę bardzo podrzędną (np. seria Gluckhenne), jest płytka; muzyka interesująco ilustruje nastrój danej sceny, ale jest zapożyczona (m.in. od Johna Williamsa czy Zbigniewa Preissnera), a ścieżka dialogowa często  przez nią przygłuszana; talentu do tworzenia błyskotliwych dialogów twórcy nie wykorzystują   w pełni. Pomimo to, warto zapoznać się z dokonaniami grupy chociażby ze względu na dwa filmy: Czapa i Generał XXX (oba dostępne są na oficjalnej stronie wytwórni - www.awfsig.eu.org).

Generał XXX

Pierwszy z nich przewraca do góry nogami znany schemat psychiatra – pacjent, a aktorzy stają na wysokości zadania ( zmęczoną stonowaną   twarz  pacjenta oraz obłąkańczy śmiech psychiatry pamięta się długo). Narastająca absurdalna atmosfera znajduje ujście dopiero w zaskakującym ujęciu finałowym. Natomiast  Generał XXX – opowieść o faszystowskiej placówce słynącej z bardzo częstej zmiany generałów - charakteryzuje się niezwykle równym, wysokim (jak na produkcję amatorską) poziomem poszczególnych obszarów obrazu filmowego : mamy tu arcyciekawy koncept,  soczyste (nawiązujące do kultowego Misia czy Rejsu) dialogi, precyzyjną zegarmistrzowską dbałość o scenografię i charakteryzację, czy wreszcie prosty zabieg montażowy sprawnie zarysowujący oś dramatyczną

Cierpienia młodego Portera

(albo raczej komiczną) akcji. Zapewne nie będzie zbyt wiele przesady w stwierdzeniu, że współcześni polscy twórcy komedii zanim zrobią kolejny mało śmieszny gniot w stylu Chłopaki nie płaczą czy Fuksa powinni najpierw obejrzeć Generała XXX, który ze swej funkcji rozbawiacza  widza wywiązuje się znakomicie.  

Reasumując: w zdolnościach twórczych tej grupy leży olbrzymi potencjał. Pytanie tylko czy zostanie  należycie wykorzystany, wszak – jak sami utrzymują – robienie filmów jest dla nich jedynie niczym nieskrępowaną, pełną wyobraźni zabawą.   

  

Gluckhenne 2

Po zapoznaniu się z dokonaniami kolejnej grupy filmowej z Gliwic stwierdzam, że być może nasze miasto stanie się w niedalekiej przyszłości mekką młodych filmowców - amatorów. Na jednym biegunie mamy utrzymane w poważnej tonacji  autorskie kino „z przesłaniem”  Gliwickiego Klubu Filmowego „WROTA” , na drugim – ambitną przyśmiewkę z historii filmu w wykonaniu „Sodomy i Gomory”.  

tekst ukazał się w "Nowinach Gliwickich" 10.07.2003

Zainteresowanych nieistniejącą już grupą filmową odsyłam do artykułu Barbary Klarzyńskiej  -

http://artpapier.com/pliki/archiwum_czerwiec_03/recfilm/sodoma_i_gomora.html

 PISUAR CZYLI ZAMIERZONY I NIEZAMIERZONY POWRÓT ANTYSZTUKI

felieton o (anty)sztuce

W 1917 roku nastąpiło wielkie „bum” w ówczesnym światku sztuki. Co prawda na początku XX wieku zazgredziałych tradycjonalistów niepokoili futuryści, fowiści, kubiści, ale to Marcel Duchamp wysłał na Wystawę Niezależnych w Nowym Jorku porcelanową muszlę pisuarową, której nadał tytuł  Fontanna . Podziałała ona jak zimny prysznic – nawet dla „niezależnych” była za bardzo szokująca. Co może być szokującego w przedmiocie codziennego użytku, który przynosi ulgę i wytchnienie tysiącom mężczyzn? W życiu powszednim na pewno nic, gdyż pewne sprawy po prostu trzeba załatwiać. Gdy jednak Francuz Duchamp spróbował je załatwiać na płaszczyźnie sztuki, został uznany za  skandalistę. „To ma być sztuka? To szwindel! Ten człowiek nie jest artystą – nie zrobił nic co mogłoby uchodzić za sztukę” – tak zapewne mówili mecenasi, znawcy sztuki, a także bywalcy galerii. To prawda, nie zrobił wiele. Jego działanie sprowadzało się jedynie do ustawienia przedmiotu i podpisania nazwiskiem producenta R. Mutta. Z drugiej strony Duchamp – obok Picassa - jawi się jako największy (anty)artysta XX wieku!

Był on jednym z prekursorów artystycznego, a raczej antyartystycznego awangardowego ruchu powstałego w czasie pierwszej wojny światowej zwanego DADAIZMEM. W jego założeniach tkwił bunt przeciwko zastanym konwencjom, negacja tradycyjnych wartości moralnych, społecznych, a także – przede wszystkim – artystycznych. Członkowie ruchu szydzili z dotychczasowych dokonań sztuki, jej konserwatyzmu, a nawet z

samego pojęcia „sztuka”. Mawiali, iż „sztuką jest wszystko to, co wypluje artysta”, tworząc z materiałów takich jak: szmaty, szkło, przeróżne druki, afisze reklamowe, kawałki drewna, metalu, kauczuku „dzieła” o dużym ładunku absurdalności, czarnego humoru, spontaniczności, nihilizmu i erotyzmu.

To właśnie dadaizm dał odwagę przełamywania schematów innym ruchom i twórcom, zasugerował wolność jaką człowiek może odczuwać tylko w toalecie. Gdyby nie ten zwykły biały pisuar, suszarka do butelek czy Mona Lisa z brodą i wąsami - nie byłoby zapewne surrealizmu z „papieżem” Andre Bretonem i ekscentrycznym Salwadorem  Dali, Puszki zupy Campbella  i całego pop-artu, „sztucznych szczęk” Armana i Nowego realizmu, happeningów, grupy „Fluxus”, sztuki performance... Być może nie byłoby filmów Andy Warhola, w których przez kilka godzin oglądamy śpiącego mężczyznę czy Empire State Building, ani „awangard krakowskich” z Tadeuszem Kantorem na czele. Najdobitniejszy hołd pisuarowi oddał wiele lat później inny dadaista - Man Ray - tworząc  Kołatkę : deskę klozetową przymocowaną do drewna.

„Dada” negował i tworzył, ale nasuwa się pytanie: czy nadal istnieje?

Zmarły niedawno pisarz, dramaturg i rysownik, mistrz czarnego humoru Roland Topor – jak same nazwisko wskazuje – słownym toporem rąbał sztukę na części: kroił, ciął, porcjował, rozczłonkowywał, ciosał. Stworzył nawet utwór pt. Rocznica dadaizmu, który pewnie nie pretenduje do miana najwspanialszego (anty?)manifestu wszechczasów...

Z okazji siedemdziesiątej rocznicy dadaizmu, przypadającej w 1986 roku przewidziano szereg uroczystości oficjalnych, a centralnym ich punktem miałoby być odsłonięcie pomnika naprzeciw budynków rzeźni w dzielnicy Vaugirard, w obecności Ministra Kultury i kardynała Combite

   Ty także, nie wychodząc z domu, możesz oddać hołd dadaizmowi.
    Rzuć jajkiem o ścianę.
    Przedziuraw wiszący na niej obraz.
    Wyrwij kartkę z pierwszej lepszej książki wziętej z półki.

    Wysmarkaj się na wykładzinę.
    Wyrzuć swoje buty przez okno.
    Wysikaj się do lodówki.
    Wysraj się na telewizor.
    W imieniu dadaizmu – dziękuję.

( z tomu  Najpiękniejsza para piersi na świecie )

O dziwo manifest antysztuki spotkał się z pośrednim odzewem „artystów” wielu dziedzin sztuki.

Twórcy filmów "gore" czyli pełnej czarnego humoru najkrwawszej odmiany horroru stosują techniki żywcem (czy raczej „trupem”) wzięte z dadaizmu. Tak jak kiedyś Duchamp i spółka wyszydzali zakłamanie i bierność

kadr z filmu Tromeo i Julia

mieszczaństwa, tak dziś filmy gore wyśmiewają „poprawne”, konwencjonalne kino hollywoodzkie. Pełne żyjących własnym życiem rozczłonkowanych części ciał (Martwica mózgu), monstrualnych „uzębionych” penisów, latających głów (Tromeo i Julia) i innych tego typu atrakcji, filmy te przyprawiają o ból głowy, biegunkę i wymioty filmowych krytyków, teoretyków, cenzorów i widzów. Sklejają kicz, makabrę i absurdalne przerysowanie z ogranymi komercyjnie chwytami, papierowymi postaciami i panienkami rodem z okładek Playboya. Jeżeli „sztuką jest to, co wypluje artysta”, to twórcy gore zużywają hektolitry śliny. Nie tylko „plują”, ale także smarkają. Prezentują tak ogromny brak smaku, gustu, antykomercję i antykonwencję, że aż chce się oglądać. Dość już „wygładzonych”, dopracowanych, idealnych filmów!

kadr  z filmu Inaczej niż w raju

W Ameryce żyje artysta, z którego Duchamp byłby dumny. Nazywa się Jim Jarmusch. Tworzy on "antyfilmy" o których inżynier Mamoń powiedziałby: „Nuda. Nic się nie dzieje”. Czarno-białe obrazy z ironią ukazują nieciekawych, bezbarwnych ludzi, którzy gdzieś chodzą bez celu, patrzą w telewizor, piją kawę, palą papierosy, porozumiewają się półsłówkami i gapią w sufit. Nie starają się być dziełami sztuki – demaskują „american dream” i są awangardową opozycją przeciwko „tytanikom” czy „gladiatorom”. Miło ogląda się filmy faceta, który nie zaprzedał duszy producentom, pieniądzom i oczekiwaniom zwykłych zjadaczy hamburgerów i „pijaczy” coca-coli.

kadr z filmu Idioci

W Kopenhadze w 1995 roku powstało coś, co najlepiej oddaje idee Duchampowskich  „ready mades” (gotowych przedmiotów). (Anty)artystyczny manifest duńskich filmowców grupy „Dogma” rezygnował z jakichkolwiek „ulepszeń” dla filmu. Miał on być „bezgatunkowy”, kręcony „z ręki”, w naturalnych plenerach, bez używania filtrów, rekwizytów, dekoracji itp. Standardowe dzieło współtwórcy manifestu Larsa von Triera pt. Idioci  przywodzi bezpardonowe wystąpienia dadaistycznego Cabaret Voltaire i odsyła w stronę twórczości Duchampa - szczegółowo ukazuje uroki korzystania z pisuaru...

Są także twórcy, do których „dzieł” dadaizm wkrada się w sposób niezamierzony.

Weźmy takiego Jonathana Carrolla. Pisarz, którego książki lubię i cenię za magiczny realizm, romantyzm, humor i indywidualny styl popełnił ostatnio zbiór opowiadań pt.  Cylinder Heidelberga . Sam tytuł, a także zawartość tomu przywodzi dadaistyczne pojęcie „wierszy z kapelusza”, tyle że opowiadania zostały raczej wyciągnięte ze starej skrzypiącej szuflady. Pisarz chciałby zapewne, aby polski czytelnik wrzucił do tytułowego cylindra trochę grosza. To taki dadaistyczny kolaż, niestety bez większych ambicji; zamiast czarnego humoru pozostaje czarna rozpacz tego, który to przeczyta.

Nowsze filmy Władysława Pasikowskiego z założenia mające być trzymającymi w napięciu filmami sensacyjnymi- dbającymi o realia narracji i ukazującymi prawdziwych mężczyzn - w rzeczywistości są tworami najbardziej prymitywnej, współczesnej odmiany dadaizmu: buntują się przeciw logice, dobremu smakowi, ambicjom i wrażliwości widzów. Bogusław Linda czy Marek Kondrat ganiają z pistoletami, a partneruje im tępo wyglądający Cezary Pazura. Ton licznych wypowiedzi reżysera dowodzi, iż traktuje swoje filmy bardzo serio, dbając o rzetelne umiejscowienie i 

przeprowadzenie akcji oraz psychologiczną autentyczność postaci. W rzeczywistości uprawia on jednak antysztukę bez większych ambicji społecznych i psychologicznych, bez cienia znajomości polskiej rzeczywistości, pełną absurdalnych idiotyzmów w warstwie fabularnej i dialogowej. Sztukę wyplutą przez

kadr z filmu Psy

reżysera podczas posiłku w McDonald’sie i pożartą przez miejski moloch. Na filmy Pasikowskiego - podobnie jak na pierwsze wystawy dadaistów -  wali dziki tłum pragnący zaspokoić głód sztuki, a dostając w zamian „wiersze z kapelusza”.Gdy jednak „dzieło” Duchampa mogło uchodzić za gest nowatorski artystycznie, to filmy Polaka są raczej zwykłymi, jawnie rozpoznawalnymi, pełnymi klozetowego słownictwa pisuarami, na których odwrocie umieszczono filmowy plakat tłumaczący ludziom, że to co widzą to czysta fontanna.

Antysztuka przemknęła się także do świata muzyki. I nie chodzi mi wcale o gwiazdy disco-polo i przeboje w stylu „majteczek w kropeczki”. Jest taki pewien „artysta”, który używa pseudonimu  Marilyn Manson . Sam pseudonim nawiązuje do dadaizmu i pop-artu : osobliwie zestawia imię „Marilyn” wzięte od amerykańskiego symbolu seksu lat czterdziestych Marilyn Monroe, z nazwiskiem „odziedziczonym” po zabójcy żony Polańskiego -  Charlesie Mansonie. „Artysta”, którego wygląd zewnętrzny pasuje do słów

poety Lautreamonta na temat piękna, iż jest ono „jak spotkanie parasola i maszyny do szycia na stole operacyjnym”, jest bardzo popularnym obecnie wokalistą rockowym. Sceniczny image oraz teksty jego utworów łączą kicz, czarny humor, przewrotne obserwacje społeczeństwa konsumentów, obsceniczność i nihilizm z turpistycznym ekshibicjonistycznym erotyzmem. Występując przeciwko współczesnym dobrom cywilizacyjnym i tradycyjnym wartościom - jak swego czasu dadaiści - jest on zmorą stróżów porządku publicznego. Przez wielu uważany za odrodziciela rocka, jeden ze swych utworów przewrotnie zatytułował  Rock is dead . 

Na przykładzie Mansona, Pasikowskiego i Carrolla widać, iż - nie zawsze zamierzony- „przemyt” antysztuki może przynosić niezłe profity.
Dadaizm jako ruch nie mający konstruktywnego programu zmarł nagłą śmiercią, ale jego upiorny duch wciąż żyje. Opętał Marylina Mansona i ma się dobrze.

ten zjadliwy i chory felieton:) znalazł się w art-zinie "Experyment" nr 1/2003

 

zainteresowanych tematem odsyłam tu

 DOBITNY GŁOS OFFU

4 Gliwicki Offowy Festiwal Filmowy "GOFFR"

"GOFFR", organizowany przez gliwickie Stowarzyszenie GTW, to interesujące wydarzenie cykliczne naszego regionu, na które czeka się z dużą niecierpliwością. Od czterech lat daje bowiem  możliwość wglądu w nowe produkcje zarówno uczniów ze szkół filmowo-artystycznych, jak i filmowców-amatorów.

Nie inaczej było podczas jego czwartej edycji, która odbyła się w dniach 23-25.XI. w Kinie „Amok” oraz Klubie Muzycznym 4art. Na konkurs nadesłano tym razem kilkadziesiąt obrazów niezależnych, których liczba wahała się od 38 do ponad 50, więc o wiele mniej niż w rekordowym roku 2006. Nie przeszkodziło to jednak komisji kwalifikacyjnej złożonej z organizatorów wyłonić 15 najciekawszych krótkich metraży, które ubiegały się o statuetki w dwóch kategoriach: „najlepszy film studencki” (7 filmów) oraz „najlepszy film amatorski”(8).

W jury zasiadły tym razem tylko 2 osoby: zabrzanin Michał Rosa – twórca m.in. Farby oraz Ciszy, a także Marcin Koszałka – reżyser, scenarzysta, operator, nominowany ostatnio do Paszportów „Polityki”. Zabrakło niestety awizowanego wcześniej chorzowianina Wojciecha Kuczoka (w ramach festiwalu miało się odbyć jego spotkanie autorskie). A szkoda, bo tematyka i forma  kilku zaprezentowanych obrazów z pewnością przemówiłaby do wrażliwości autora Gnoju .

Grand Prix czyli najbardziej smakowitego goffra  otrzymał Sprinter Piotra Ryczko (w zeszłym roku uhonorowanego II nagrodą w kat. „film studencki” za Poza ciszą). I była to niestety najsłabsza nagroda główna spośród dotychczasowych edycji GOFFRA, pomimo zapewnień Rosy, iż film jest o klasę lepszy od pozostałych (dlatego nie przyznano pierwszych nagród w obu kategoriach). 27-minutowa etiuda dokumentalna PWSFTViT , otoczona opieką artystyczną Kazimierza Karabasza, skupiała się na  paru chwilach z życia dawnego bossa/ojca chrzestnego, próbującego radzić sobie „na legalu”. Wzorem mistrza nie unikała kontrowersyjnego tematu, rezygnowała z nacechowania uczuciowego i komentarza etycznego, a niejednoznacznego moralnie bohatera cierpliwie pokazywała podczas rutynowych zajęć, śledząc przy tym jego stany emocjonalne. Surowy, chropowaty, bijący autentyzmem film, w którym postaci zdają się nie dostrzegać w pobliżu  kamery. Po prostu ideał dokumentalistów, a przy tym techniczny majstersztyk. Jednak ja tej martwej, zimnej, obcej i właściwie mało interesującej historii zupełnie „nie kupiłem”.

W przeciwieństwie do już docenionych  na wielu bardziej prestiżowych festiwalach  Galerianek Katarzyny Rosłaniec – pełnej symboli fabularnej opowieści, dotykającej trudnych kwestii dorastania, akceptacji przez grupę rówieśników, bycia „trendy” czy wreszcie zjawiska zwanego „sponsoringiem”. Ogłuszony rytmem dyskotekowej muzyki, oślepiony jaskrawo-plastikowymi wnętrzami galerii hipermarketów, z przejęciem obserwowałem dramatyczne losy kilkunastoletnich dziewczyn, bez skrupułów oddających się za ciuchy i pieniądze dużo starszym od nich mężczyznom. Autorka wykazała się gracją baletnicy, sprawnie poruszając się po grząskim temacie, w czym swoją zasługę miały także młode aktorki – odtwórczynie głównych ról. Jury przyznało tej etiudzie Warszawskiej Szkoły Filmowej II nagrodę w kat. „film studencki”, a  widzowie Nagrodę Publiczności.

Smutek, samotność i brak zrozumienia przez otoczenie gościł na obliczu chłopczyka w sześciominutowym szorcie pt. Za ścianą w reżyserii Karola Białasa. Interesująco zmontowany chłopięcy świat wydawał się tak

samo pozbawiony ciepła jak świat Alicji – bohaterki Galerianek. Nieraz kłótnie rodziców za ścianą zostają na twarzy całe życie. Na podst. nowelki Kurta Vonneguta. III nagroda w kat. „film studencki”...

... ex aequo z Myjnią Jana P. Matuszyńskiego - dobrze zagraną, sprawnie zrealizowaną, trzymająca w napięciu gangsterską czarną komedią, swym rodowodem sięgającą kina Tarantino oraz Guya Ritchie. Ciekawostką jest epizodyczny występ gliwiczanina Macieja Wiznera, obecnie aktora Teatru Śląskiego.

W kat. „film amatorski” zanotowano natomiast dwie równorzędne II nagrody. I o ile Stiudent II grupy DDN (kontynuacja losów byłego studenta, spędzającego czas na  włóczeniu się po rzeszowskich osiedlach, pełna

niezłych dialogów, niegłupich gagów oraz aluzji do kultowych postaci stworzonych przez Kevina Smitha – Jaya i Cichego Boba; tym razem nasz bohater ucieka przed wojskiem, spotyka starego kumpla z którym zaczyna rozmowę o Gumisiach, pije piwa pod garażem nr 51, zamienia psa kolegi, poznaje miłą dziewczynę w dziale porno miejskiej wideoteki, wdaje się w dyskusję nt. miałkości  filmów offowych  - inspirowaną słynną sceną z Rejsu ... a to dopiero początek atrakcji!) stanowił nieskrępowanie radosną odskocznię od trudnej tematyki pozostałych laureatów, o tyle zbyt dosłowne Zbliżenie Dominika Stroki (podejmujące schematyczny dyskurs nt. granic prywatności i etyki fotoreportera) wydawało się wyborem zupełnie chybionym.

Pomimo utyskiwania Michała Rosy na brak kina dokumentalnego spoza szkół filmowych, i na tym polu trafiły się 2 interesujące propozycje. Głównie ze względu na  bohaterów, którzy w sobie tylko znany sposób płyną pod prąd kapitalistycznych przyzwyczajeń czy własnych umysłowych ograniczeń. Tytułowy Pan Chlebek z filmu Przemysława Filipowicza każdego dnia wyrusza w centrum Bolesławca, aby zbierać chleb wyrzucany przez ludzi. To człowiek innej epoki, dla którego chleb nadal stanowi niedocenianą świętość. Natomiast 40-letni gliwiczanin Mirosław Żochowski od lat zmaga się z rzadko spotykanym, praktycznie nieuleczalnym zaburzeniem neurologicznym zwanym Zespołem Tourette’a, charakteryzującym się występowaniem niekontrolowanych tików werbalno-motorycznych; co ukazywał Skok Tourette’a, laureat III nagrody w kat. „film amatorski”. Ale utwór, którego mottem są słowa: „nie moje ciało, nie mój umysł, lecz ja będę decydował”, niespecjalnie skupiał się na chorobie bohatera. Jego twórcę - gliwiczanina Marcina Kondraciuka -  bardziej interesowała codzienna walka z przeciwnościami losu oraz sposoby realizowania trudnych zamierzeń i spełniania pasji (sporty ekstremalne i wyprawy wysokogórskie) przez pana Mirosława. Paradoksalnie, film pulsował pozytywną energią i radością życia.

Vixo

O dziwo przy wręczaniu nagród pominięto Teczkę Jakuba Kossakowskiego. Etiuda PWSFTViT rozgrywała się na kilku płaszczyznach czasowych, a dotyczyła skomplikowanych wieloletnich relacji między dwoma kolegami i dziewczyną - ich wspólną miłością. Film wydający się murowanym kandydatem na fotel lidera (kapitalnie zagrany, rewelacyjnie sfotografowany,  podejmujący także żywy temat lustracji, z pieczołowitością dbający o realia roku ‘76) poległ z kretesem. Ten sam los spotkał także Vixo Grzegorza P. Kowalskiego – synkretyczny video-eksperyment, operujący niespotykanymi w kinie amatorskim efektami specjalnymi, powołujący się na kino Cronenberga, Tsukamoto oraz performatywne akcje Suki Off. 

 

Ale festiwal to nie tylko konkurs. Otworzył go pokaz teledysków Beniamina Szwed zrealizowanych dla regionalnych zespołów (w tym hip-hopowego Stylu V.I.P.). W ramach festiwalu warsztaty filmowe przeprowadziło GKF „Wrota”, a o wielbicieli muzycznych coverów zadbali: Anamnezis, Grzegorz Kosiński oraz Anna Adamek z zespołem Light Out. GOFFR A.D. 2007 zamknął pokaz specjalny nowych brytyjskich animacji.

relacja ukazała się w "Nowinach Gliwickich" 12 grudnia 2007

UTRWALIĆ CHWILĘ...

„Muzeum w Gliwicach już po raz trzeci zmienia kulturalną sferę miasta w przestrzeń wypełnioną fotografią”. 27 września o godz. 17.00 w sali ekspozycyjnej budynku nr 4 na terenie "Nowych Gliwic" (dawne budynki kopalni "Gliwice") zainaugurowano III GLIWICKI MIESIĄC FOTOGRAFII. Tegoroczny festiwal otworzył wernisaż pt.  Zawsze blisko. Fotografie prasowe Stanisława Jakubowskiego . Tematem bieżącej edycji jest „Utrwalanie”.

Lekarze w białych kitlach i maskach nasuniętych na twarze. Stół pokryty wykrochmalonym prześcieradłem; nad nim rząd stroboskopowych lamp, w pobliżu groźnie błyszczący zestaw narzędzi. Pół -detale serca. Pierwszy przeszczep zakończył się powodzeniem.  (Pierwszy przeszczep , 1985 r.)

Stanisław  Jakubowski  jest legendarną postacią polskiej fotografii prasowej. Z Gliwicami związany od 1946 r. (mieszkał w nich do 1977 r.) , pierwsze twórcze kroki stawiał w słynnym Gliwickim Towarzystwie Fotograficznym przy boku wielu znakomitych kolegów. W latach 1961 – 66 był fotoreporterem „Nowin Gliwickich”. 

 

Korowód rozłożonych czarnych parasoli. Rozlewający się niemal na całej długości kadru, wijący się  daleko pod drzewami, mostem. Na pierwszym planie dwaj kapelani. Pełne zadumy modlitewne skupienie, deszczowa szaruga...(fotografia przedstawiająca pielgrzymkę do Piekar Śl., 1981 r.)

Jego fotografie publikowane były w wielu wydawnictwach szkolnych, albumowych, encyklopediach. Od 1959 r. współpracował z  Centralną Agencją Fotograficzną (CAF), w 1966 r. został jej etatowym pracownikiem na Śląsku. Przez lata był jedynym Polakiem, który otrzymał Złoty Medal „World Press Foto” w dziedzinie fotoreportażu (1970 r.). Tym prestiżowym wyróżnieniem nagrodzono cykl zdjęć pt.  Wyrwani śmierci  , poświęcony katastrofie w Kopalni Węgla Kamiennego "Generał Zawadzki".  Za niego otrzymał także inne znaczące laury.
 
Trwożliwe oczekiwanie ludzi zgromadzonych poza płotem kopalni. Perlisty pot na twarzach  brygady ratowników, walka o życie. Dla przysypanych każda minuta wydaje się ważna. I wreszcie łzy radości przybyłych rodzin,gdy umorusani i wycieńczeni górnicy wyłaniają się z szybu...(Wyrwani śmierci,1969 r.)  

 

 - Staszka zawsze bardzo ceniliśmy za tą niezwykłą, suchą umiejętność dokumentowania wydarzeń. To co widział, starannie rejestrował i zapisywał w sposób pozbawiony gwałtownych emocji, niejako wbrew okolicznościom towarzyszącym przedstawianym   wydarzeniom. Pokazywał, że fotografia reportażowa opisująca los człowieka współczesnego zmusza też do refleksji  historycznej – Tak o pracach Jakubowskiego wypowiada się kolega z GTF-u  , wybitny artysta – fotograf Jerzy Lewczyński.

Dramatyczna , nierówna walka garstki strażaków z wszechogarniającym żywiołem. Hektolitry substancji gaszących, gęste kłęby hebanowego dymu, wielkie buczące maszyny...(cykl   Pożar Rafinerii w Czechowicach – Dziedzicach , 1971 r.)

 

- Zawsze starałem przekazać dany temat w sposób najwierniejszy rzeczywistości, tak aby oglądający poczuli atmosferę  wydarzenia. Mam wykształcenie techniczne; lubiłem ukazywać maszyny przy pracy, relacje człowiek – maszyna. Jednakże to nie maszyna, a  człowiek - który modli się, czeka, pracuje, uprawia sport - był kwintesencją moich obserwacji – mówi  autor.

Szarżujący Kazimierz Deyna, jakiego pamiętali i kochali wszyscy kibice. Opaska kapitana na lewym ramieniu, strach w oczach zawodników rywali... Nieco dalej - zarejestrowana sekunda po sekundzie - niesamowita obrona karnego przez Jana Tomaszewskiego podczas MŚ w piłce nożnej w 1974 r.

- Dobry fotoreporter powinien mieć niesamowity refleks, umiejętność przewidywania, wyczucia chwili. A także odrobinę talentu i szczęścia. Staszek niewątpliwie posiadł te cechy w stopniu najwyższym. Najbardziej cenię jego „zdjęcia sportowe” ; wspólnie jeździliśmy na mecze, robiliśmy zdjęcia, jednak mi nic ciekawego z nich nie wychodziło. Staszkowi przeciwnie - wspomina przyjaciel Jakubowskiego z GTF-u ,  mistrz estetycznego aktu - Michał Sowiński.

Przełomowe wydarzenia 1981 r. Zamieszki strajkujących w Katowicach; niesamowita publiczna spowiedź strajkującego; wspólna modlitwa w Kościele; młody Lech Wałęsa w górniczej czapce, z kilofem w dłoni; całonocne oczekiwanie na podpisanie porozumienia...(Wstrząsający swoim autentyzmem i dokumentalnym uchwyceniem codzienności cykl  tzw.  zdjęć solidarnościowych )

Wystawa czynna jest codziennie od poniedziałku do piątku w godz. 10:00-18:00. Potrwa do 31 października. Wstęp wolny. Do kupienia jest nowowydany album z fotografiami autora.
Program niezwykłych imprez fotograficznych przypadających na III GLIWICKI MIESIĄC FOTOGRAFII znajdą państwo na stronie : www.gmfoto.pl

tekst ukazał się w "Nowinach Gliwickich" 1 października 2008

Polecam esej Leszka Jodlińskiego pt.  Fotograf emocji   poświęcony  Jakubowskiemu -  http://gmfoto.pl/pdf/003_Fotograf_emocji.pdf

 PODDASZE,KLEJ  I PRALKA

V GLIWICKI OFFOWY FESTIWAL FILMOWY "GOFFR"

Goffr vol. V przeszedł już do historii. Festiwal filmu amatorskiego i studenckiego legitymujący się największą tego typu tradycją w regionie odbył się w dniach 14-16 listopada, a areną filmowych zmagań stało się Kino „Amok”. Pomiędzy dwoma zróżnicowanymi blokami konkursowymi offowych obrazów, organizatorzy – Stowarzyszenie „GTW” – uraczyli publiczność interesującymi fotograficzno-scenograficznymi warsztatami skierowanymi do najmłodszych widzów, a także wieczorem muzycznym (w Klubie Muzycznym „Sic”) promującym scenę niezależną.   Sporym wydarzeniem była też kuluarowa konferencja z tegorocznym jury, która odsłoniła kulisy powstawania produkcji niezależnych  oraz profesjonalnego aktorskiego rzemiosła.

Podczas Gliwickiego Offowego Festiwalu Filmowego zaprezentowano 16 starannie wyselekcjonowanych nowych filmów, w których ilościowy prym wiodło „kino amatorskie”.  Tradycyjnie ilość fabuł dominowała nad dokumentami. Niestety tym razem publiczność nie dopisała; podejrzewam, że raczej tłumnie ruszyła do multipleksów na premierę nowego filmu o przygodach najsłynniejszego agenta brytyjskiego wywiadu -  Jamesa Bonda pt.  007 Quantum of  Solace  . Ale chwilę…zaraz, zaraz…GOFFR też miał swojego Jamesa

Bonda!  Tytułowy  Agent 700 (Kryptonim N. )  tym razem otrzymał zadanie zlikwidowania porywczego rosyjskiego generała Niemirowa, notabene smakosza surowego tatara. Zaopatrzony w skażoną wołowinę, wyrusza w pełną niebezpieczeństw podróż , która wiedzie także przez piękny kraj nad Wisłą... I tu zaczynają się prawdziwe problemy... Zupełnie zwariowany 30-minutowy obraz G. Borowiaka i AMATORSKIEJ WYTWÓRNI FILMOWEJ „LONGSTAR” twórczo dekonstruuje mit Bonda, a gama zastosowanych przy tym pastiszowo-parodystycznych środków rodem z „kina klasy B” jest po prostu imponująca. Aktorzy porozumiewają się nie tylko po polsku, ale także rosyjsku i angielsku; kurek z gazem zostaje  przykręcony dla państwa oznaczonego biało-czerwoną flagą; pojawia się również szalona postać żywcem wyjęta z krwawych horrorów – dr.Sado-Maso z ostrzami zamiast palców... Takich „atrakcji” jest w filmie multum. Zresztą także inne filmy tej wytwórni ( Atak Nosferatu z Kosmosu ,  Matrix 4: Rewindykacja ) proponują widzom dziką „zabawę w kino” ,  tożsamą z tą uprawianą przez Z.F. „SKURCZ” czy nieistniejącą już , gliwicką „SODOMĄ i GOMORĄ”.

Zresztą filmów będących zupełną zgrywą z kina było więcej, i to znacznie lepiej zrealizowanych. Wątki sensacyjno-gangsterskie twórczo wykorzystywał zdobywca festiwalowego Grand Prix – film  Poddasze Łukasza Bursy i  wytwórni „BUTCHER'S FiILMS” . Konsekwencja z jaką poprowadzono fabułę (brak zbędnych scen) i cały szereg przywoływanych dzieł filmowych (m.in.Dług czy  Wściekłe psy)  sprawił, iż historia dwójki windykatorów usiłujących wyegzekwować dług na tytułowym poddaszu podobała się wszystkim. „Rzeźnicy” raz jeszcze zadziwili publiczność absurdalnym poczuciem humoru :  Klej  Przemysława Filipowicza  zgarnął I nagrodę w kat. „film amatorski”, a „spidermanowski” pocałunek pary głównych bohaterów – małżeństwa zmagającego się z kryzysem – śmiało można uznać za najlepszy w historii polskiego kina offowego.

Natomiast do miana najciekawszej niestandardowej sceny erotycznej z pewnością może pretendować ta z  Pralki  (I nagroda w kat. „film studencki” ) Jakuba Pączka, rozgrywająca się na .... tytułowym urządzeniu.  Zresztą nieprzypadkowo sympatyczna historia zwariowanej rodzinki (ojciec - dawny „solidarnościowiec”, próbujący wciąż naprawić domową pralkę; matka – dawna komunistyczna działaczka, obecnie ucząca w

szkole...religii) znalazła  poparcie wśród jury. Natomiast jakie wartości jury (Magdalena Kumorek, Beniamin Szwed, Marcin Kondraciuk) dostrzegło w amatorskich dokumentach  pt.   Kompozytor Piotra Struczyka  i   Laleczki  Rafała Kulpy  (odpowiednio II i III nagroda w kat. "film amatorski") pozostaje dla mnie niezgłębioną tajemnicą. Pierwszy ukazuje sylwetkę znanego kompozytora – Sławomira Czarnieckiego, szukającego w górach „drugiego oddechu”. Na uwagę zasługują fragmenty muzyczne, bo samo opowiadanie o „pasji tworzenia” sprawia wrażenie wysilonego i rozwlekłego. Drugi to historia organizowania przez uczniów jednego z chorzowskich L.O. festiwalu teatralnego. Jako „dokument offowy” sprawdza się nienajgorzej, jednak ja postawiłbym raczej na ostrą amatorską produkcję z Katowic pt.  Eviva L’Arte  R. Pyki,   wykorzystującą  fragmenty kontrowersyjnej sztuki Pokolenie Porno  Pawła Jurka.

Na szczęście jury udało się zrehabilitować w konkursie kina studenckiego. I co niezwykłe: w prawie wszystkich nagradzanych filmach pojawiała się religijna symbolika, oczywiście w różnych kontekstach. Bogate etycznie i piękne estetycznie (malarska kompozycja kadrów, wizualna maestria, „wyczucie” montażu) dokumenty przedstawiła Wyższa Szkoła Sztuki i Projektowania w Łodzi. Wyróżniony w tej kat. Bokser Tomasza Guzdy  niespiesznie odkrywał  życiorys  kapelana śląskich bokserów, z powodzeniem łączącego

funkcje religijne z pasjami sportowymi. Natomiast  Skarby Ani K. (II nagroda)  Małgorzaty Gryniewicz okazały się niezwykle subtelnym i delikatnym portretem młodej kobiety, dla której wiara stanowi istotną dziedzinę życia, i która - pomimo widocznego kalectwa - świetnie radzi sobie z codziennymi obowiązkami matki, nauczycielki, studentki.

Prawdziwym festiwalowym objawieniem, jak zresztą i całego najnowszego kina offowego okazała się etiuda fabularna Warszawskiej Szkoły Filmowej pt.  Czego nikt nie wie  (Nagroda Publiczności oraz III nagroda w kat. „film studencki” ) w reż. Macieja Prykowskiego.  Ten  stylowy, czarno-biały film - posiadający czar i urok dawnego kina – przez 23 min. kreuje „prowincjonalny”, pełny życia świat , z prawdziwą  pieczołowitością dbając przy tym o zachowanie atmosfery peerelowskich późnych lat 50. Reżyser,  fotografując  losy  kilku barwnych postaci wiejskiej społeczności  (występują tu m.in. Marian Dziędziel i Wojciech Malajkat) , tworzy prawdziwą „magię kina”. Finałowe Deus ex machina będące hołdem złożonym postaci Zbigniewa Cybulskiego i filmowi  Popiół i

diament  Wajdy  należy do największych osiągnięć kina offowego. Widzowie zapamiętają także krzyż , który bohaterowie wciąż próbują właściwie przymocować do ściany.

Supermax  - groteskowa etiuda sygnowana przez WRiTV UŚ - okazała się natomiast  największym przegranym festiwalu. W. Stupnicki pomysłowo rozprawił się w niej z kapitalistycznym kultem pieniądza i  rywalizacji ekonomicznej, a epizodyczne role zagrali Wiktor Zborowski oraz Ewa Szykulska.  

Podczas „muzycznego wieczoru filmowego” zaprezentowano nowe aranżacje znanych utworów filmowych. Nagroda główna przypadła gliwickiemu Anamnezis, a wyróżnienie podzieliły między sobą ASG i El Secatorre.

artykuł ukazał się w "Nowinach Gliwickich" 26 listopada 2008

 

„NIC NIE JEST TYM, CZYM SIĘ WYDAJE”

zapiski nt filmu Mulholland Drive

„Artystyczne dokonania Davida Lyncha” - wstęp  (można pominąć)

Mulholland Drive to kolejny film Davida Lyncha, awangardisty uznawanego przez sporą grupę miłośników kina za twórcę kultowego.

Swoje nietypowe poszukiwania artystyczne rozpoczął w 1977 roku za sprawą pełnometrażowego debiutu – Głowa do wycierania (Eraserhead) . Niezwykle ekspresyjny, czarno-biały obraz, operujący w znacznym stopniu karykaturą, groteską, makabrą, czarnym humorem i bogatą symboliką, podkreślał ogromną siłę wymowy snów, wyrażał typowe dla surrealizmu ukryte treści wewnętrzne, ukazywał rozbicie perspektywy, zdeformowane twarze (kubizm) i hołdował estetyce brzydoty (dadaizm). Pośrednio odsyłając do eksperymentów z drugiej dekady XX-go wieku awangardzistów paryskich (Pies Andaluzyjski Luisa Bunuela i Salwadora Dali, Antrakt Rene Clair’a) i ekspresjonistów niemieckich (dzieła Murnaua, Pabsta, Langa), proponował widzowi coś odmiennego od ówczesnych amerykańskich produkcji. Uważany za źródło późniejszych pomysłów reżysera, stał się wkrótce ozdobą nocnych seansów.

Drugi film Lyncha –  Człowiek Słoń ( The Elephant Man ) – został uznany w 1980 roku za wielkie wydarzenie artystyczne (osiem nominacji do Oscarów). Czarno-białą, poruszającą wiele uniwersalnych problemów historię zdeformowanego człowieka, wiodącego życie cyrkowego eksponatu, krytycy zestawiali z Dziwolągami Toda Browninga.

Cztery lata później artysta ponownie „zaskoczył” widzów: tym razem za sprawą zawiłej i niespójnej fabularnie, słabej ekranizacji Diuny, słynnej powieści science-fiction Franka Herberta.

Blue Velvet z 1986 roku, będący kompilacją wątków filmu grozy, thrillera, dramatu, kryminału, filmu obyczajowego, erotycznego, psychologicznego czy filmu noir, proponował wielointerpretacyjną opowieść rozgrywającą się w – z pozoru – idyllicznej miejscowości. Pełne wizjonerstwa, smutku, tajemnicy i szaleństwa, zaskakujące różnorodnością sekwencje spotkały się z uznaniem krytyki i przyniosły Lynchowi nominację do Oscara za reżyserię.

Kolejny sukces artystyczny nadszedł w 1990 roku wraz z filmem Dzikość serca (Wild at Heart). Obraz,  który zdobył Złotą Palmę w Cannes za najlepszy film roku, uważany jest za programowe dzieło postmodernizmu i apogeum „kina według Davida Lyncha”. Wieloznaczna,

ekscentryczna i prowokacyjna fabuła – w poetyce kina drogi opisująca historię ucieczki młodych kochanków przed przeciwną ich związkowi matką dziewczyny – jednocześnie kiczowata, płytka i groteskowa, znakomicie parodiowała liczne hollywoodzkie produkcje i była udaną transkrypcją wątków z wieloletniej historii kina.

Po podobne postmodernistyczne chwyty Lynch – wespół z pisarzem Markiem Frostem (Sześcioro Mesjaszy, Lista Siedmiorga) - sięgnął w głośnym, kultowym już serialu tv Twin Peaks, splatając elementy pozornie przeciwstawne, żywcem wyjęte z mydlanych oper, horroru, thrillera, dramatu, romansu, filmu obyczajowego, w całość pełną zaskakujących zwrotów akcji, niesamowitych postaci, symbolicznych przedmiotów, istotnych detali, niekonwencjonalnych ujęć kamery i wszechobecnej tajemnicy.

Do miasteczka Twin Peaks Lynch powrócił ponownie w 1992 roku za sprawą pełnometrażowego Twin Peaks: Ogniu krocz za mną (Twin Peaks: Fire Walk With Me). Prequel serialu opowiadający o ostatnich dniach  życia Laury Palmer okazał się filmem wysilonym, niepotrzebnym i pozbawionym twórczej inwencji.                                                     W 1996 roku Lynch przypomniał się kinowej widowni, realizując Zagubioną autostradę (Lost Highway). Film opowiedziany w poetyce koszmarnego snu, w którym osoby zamieniają się twarzami, a zdarzenia nie respektują praw logiki, pełen fabularnych zagadek, wysmakowany wizualnie i dźwiękowo, pozostawiał po sobie olbrzymie uczucie przeżytego transu.    

Całkowite zaskoczenie przyniosła natomiast Prosta historia (The Straight Story) - ujmująca  rozbrajającą prostotą, pięknem i wiarą w drugiego człowieka opowieść o farmerze Alvinie Straight, który odbywa kilkusetmilową podróż ciągnikiem do kosiarki, aby pojednać się z umierającym bratem. Obraz zdobył Nagrodę Pięciu Kontynentów dla najlepszego filmu 1999.

„NIC NIE JEST TYM, CZYM SIĘ WYDAJE”

Mulholland Drive to autostrada rozciągająca się pomiędzy Los Angeles. To także tytuł najnowszego filmu Davida Lyncha, który pozornie wydaje się połączeniem Twin Peaks z Zagubioną autostradą. Wielość równoległych wątków, epizodycznych postaci i filmowych konwencji – poczynając od filmu sensacyjnego i musicalu, a na dramacie obyczajowym, telenoweli i filmie grozy kończąc – odsyła do Miasteczka Twin Peaks. Z drugiej strony film posiada wyraźną dwuczęściową strukturę, klimat sennego zagrożenia, a także motyw zamiany twarzami – osobowościami, co przywołuje Zagubioną autostradę.  

Czyżby reżyser powtarzał własne, znane z poprzednich filmów motywy?
Raczej nie, gdyż są to jedynie chwyty formalne i fabularne charakterystyczne dla stylistyki jego filmów. Sama bowiem opowieść jest historią autonomiczną i wciągającą.

                                                                                 ***

Jedna z początkowych sekwencji przenosi widzów do luksusowego samochodu.
Z tyłu, w miejscu dla pasażera, siedzi ciemnowłosa kobieta (Laura Elena Harring) ; jej twarz oświetlona księżycową poświatą nie wyraża emocji. Nagle samochód zatrzymuje się gwałtownie, a kierowca z siedzącym obok drugim mężczyzną, grożąc pistoletem, każą zdezorientowanej kobiecie wysiąść. W tym momencie w tył limuzyny uderza samochód wiozący rozbawioną grupę młodzieży. Kobieta cudem uchodzi z miejsca wypadku. Będąc w głębokim szoku, znajduje schronienie – pod nieobecność właścicielki – w stylowym kilkupokojowym mieszkaniu.

W tym samym czasie blondynka o imieniu Betty (Naomi Watts) opuszcza pokład samolotu przybyłego do Los Angeles. Zaradna i przebojowa początkująca aktorka jest przepełniona nadzieją, iż uda się jej spełnić „amerykański sen”. Z lotniska udaje się do aktualnie nie zamieszkiwanego apartamentu ciotki, także aktorki.

W mieszkaniu czeka na nią niespodzianka: spotyka zagubioną i przerażoną brunetkę. Kobieta utrzymuje, iż straciła pamięć – jest świadoma jedynie wypadku, który przydarzył się jej na Mulholland Drive. Pomiędzy kobietami zawiązuje się nić przyjaźni. Razem próbują rozwiązać tajemnicę przeszłych zdarzeń i odkryć tożsamość brunetki. W jej torebce znajdują niebieski klucz i pięćdziesiąt tysięcy dolarów...

Tymczasem zorganizowana grupa  mężczyzn zaczyna podążać jej śladem...

W tym momencie pada trop, iż będziemy mieli do czynienia z kryminałem, bądź thrillerem opowiadającym o pościgu gangsterów za kobietą posiadającą pieniądze i jakiś ważny klucz, być może od sejfu. Kino przyzwyczaiło nas również do osób, które w wyniku traumatycznych przeżyć tracą pamięć, a jej powrót jest jednocześnie rozwiązaniem jakiejś zagadki, bądź zdemaskowaniem przestępcy/mordercy. Ten jednak, kto chociaż trochę zna „kino według Lyncha” wie, iż takie tropy okazują się mylne.

                                                    ***

Już pierwsze odsłony filmu – wraz z sensacyjną intrygą – przynoszą kilka scen, które wyraźnie odstają od tak jednolitej interpretacji. Jedna z takich sekwencji ma miejsce w barze i rozgrywa się pomiędzy dwoma mężczyznami. Młodszy opowiada przerażający, bardzo realistyczny sen. Dzieje się on w tym samym

barze, w tej samej scenerii wnętrza, dotyczy obu mężczyzn, którzy – tak jak w chwili obecnej – rozmawiają ze sobą. Następnie udają się na zaplecze, w miejsce które zaniepokoiło jednego z nich, a tam zdarza się coś strasznego. Słuchacz, starszy i bardziej opanowany mężczyzna, chcąc uspokoić znerwicowanego kolegę, proponuje przechadzkę na zaplecze.  Na miejscu – tak jak to było we śnie – młodszy mdleje. Zza rogu wyłania się przeraźliwa, jakby spalona twarz, ani to indiańskiego szamana, ani to demona.

We wspomnianej sekwencji film odsyła nas w stronę filmu grozy, ale jest to także fałszywy ślad. Mulholland Drive – w przeciwieństwie do wcześniejszych dokonań Lyncha – prawie całkowicie rezygnuje z przemocy i makabry. Wprowadza strach typu „co takiego czai się/zdarzyło się za zamkniętymi drzwiami”, bardziej powołując się na baśń o Sinobrodym, niż na któregoś z twórców horrorów.

Przeważnie większość produkcji Lyncha budzi lęk. Budziła go groteskowa Głowa do wycierania, pełne przemocy Blue Velvet, tajemnicze Twin Peaks, czy hipnotyczna Zagubiona autostrada. W najnowszym obrazie – jak i w poprzednich – wywołanie strachu nie jest celem nadrzędnym. Groza jest kolejną z części składowych opowieści, jeszcze jednym składnikiem koktajlu. Niemniej powolne, wyciszone najazdy kamery, gra świateł i cieni, a także nierzeczywisty ton opowiadanej historii powodują, że widz odczuwa lęk. To jednak nie powinno dziwić, zważywszy że sam reżyser w jednym z licznych wywiadów oznajmił: „Lubię wszystko, co niesie tajemnicę i marzenie, konflikt na śmierć i życie. Tajemniczy i mroczny – oto najpiękniejsze słowa świata”.

                                                                         ***

Paradoksalnie – nie gorsze wrażenie zrobiły na mnie akcenty komediowe, dominujące zwłaszcza w pierwszej części filmu. Reżyser znany jest z poczucia humoru, czemu często daje wyraz w swoich dziełach. W Mulholland Drive dowcip jest zazwyczaj prosty i dyskretny, ale niekiedy przeradza się w czarny humor rodem z wcześniejszych fabuł braci Coen (scena, w której płatny morderca nieudolnie zabija mężczyznę posiadającego czarny notes, w którym zapisana jest „historia świata  w liczbach”), czy osławionej gangsterskiej burleski Quentina Tarantino Pulp Fiction. Gest uznania dla Pulp Fiction widoczny jest szczególnie w scenie, w której odwrócony tyłem  „gangster” o potężnej posturze i szerokim karku rozmawia przez telefon.

                                                                               ***

Czy to znaczy, że film Lyncha jest tylko parodystycznym zapożyczeniem, bądź kolejną postmodernistyczną prowokacją? Odpowiedź brzmi: nie.
Pozorny chaos w prowadzeniu akcji, następujące po sobie, często oniryczne ujęcia, które wydają się nic nie znaczyć i nijak się mieć do rozwoju narracji - w rzeczywistości coś jednak opowiadają. Z wielu epizodycznych dziwacznych postaci, z rozmaitości przedmiotów-symboli takich jak: niebieskie pudełko, popielniczka w kształcie fortepianu, czarny notes, pieniądze, niebieski klucz - reżyser tworzy intrygującą, misternie skonstruowaną opowieść, której rozwiązanie stanowi prawdziwą zagadkę intelektualną.

                                                                             ***

We współczesnym kinie króluje „łopatologiczna dosłowność”. Wszystko musi być zrozumiałe, wyjaśnione, połączone związkiem przyczynowo-skutkowym. Przyzwyczajono nas do tego, iż linearnie układające się zdarzenia  nie wymagają robienia użytku z mózgu. My- widzowie, opanowaliśmy umiejętność współodczuwania wraz z bohaterem, ale  zatracamy  zdolność do samodzielnego myślenia i koncentracji. Dobrze, że kino posiada jeszcze w swoim dorobku filmy Tarkowskiego, Bergmana, Allena, Zanussiego, Aronofsky’ego, Jarmuscha czy Tarantino, które odbiera się nie tylko emocjonalnie, ale także intelektualnie (Najlepszym zeszłorocznym przykładem takiego filmu jest genialny animowany Shrek ).

                                                                             ***

Mulholland drive at night  fot.pochodzi z bloga Johna Wisemana

Mulholland Drive to film na pewno frapujący, aczkolwiek niektóre sceny  (np. wypadku samochodowego) uważam za mocno „naciągane”. Początkowo miał mieć formę telewizyjnego serialu, ale projekt upadł po odrzuceniu przez stację ABC pilotowego odcinka. Gdy  zdawało się  że pomysł przepadnie, nagle pojawiło się zielone światło. Projekt doczekał się filmu pełnometrażowego. Trochę żałuję, że nie stał się serialem. Przedstawiając i splatając wiele pobocznych wątków miał szansę dorównać genialnemu Twin Peaks. Tylko zamiast pytania „Kto zabił Laurę Palmer”, postawiłby: „Co tak naprawdę wydarzyło się na Mulholland Drive”.
                                                                            ***

Sprawiedliwie muszę przyznać, iż film posiada mocne wyczucie reżyserii. Jak wspominałem powyżej, składa się jakby z dwóch części, z której każda prezentuje jednorodny styl. Obraz jest wysmakowany plastycznie, posiada – jak to u Lyncha – fantazyjne ozdobniki,  ale potrafi także zbliżyć się do typowego dla utworów

Roberta Altmana realistycznego sposobu odwzorowania rzeczywistości i „szorstkości” reżyserii wczesnych dokonań Martina Scorsese czy Abla Ferrary. Mniej tu artystycznej maniery  twórcy. To nie przypadek, że za  Mulholland Drive artysta zdobył nagrodę reżyserską  na ostatnim festiwalu filmowym w Cannes (ex equo z Joelem Coen – film pt. Człowiek, którego nie było) oraz nominację do tegorocznego Oskara.      

W warstwie scenariusza postrzegam go także jako historię nieszczęśliwej miłości jednej kobiety do drugiej. Miłości, która nie przynosi katharsis, a jedynie nihilistyczny odlot ku krainie niespełnienia i szaleństwa. To również historia młodego hollywoodzkiego reżysera Adama Keshera (Justin Theroux) realizującego nowy film, którego dotychczasowe życie pod wpływem nagłych, niespodziewanych wydarzeń diametralnie się zmienia. Wprowadzone w ostatniej odsłonie filmu Deus ex Machina burzy dotychczasowy porządek narracji;  ukazuje tych samych aktorów, ale w odmiennych filmowych relacjach, w nie przynależnych doń sytuacjach i posiadających całkowicie inne ekranowe imiona.

                                                                               ***

Mój podziw zawsze wzbudzał sposób prowadzenia przez artystę aktorek, chociaż zasugeruję stwierdzenie, iż charakterystyczne wcielenia postaci kobiecych osiągał przeważnie za pomocą eksponowania ciekawych - odpowiednio oświetlonych i sfilmowanych, ale posiadających to „coś” -  twarzy. On po prostu kocha kobiece piękno. Nawet lesbijska scena erotyczna rozegrana pomiędzy bohaterkami jest kameralna i pozbawiona pewnej wulgarności, typowej dla filmów pokroju Henry i June Philipa Kaufmana.

Aktorsko szczególnie dobrze wypada australijka Naomi Watts, filmowa Betty-Diana, która odtwarza w zupełnie inny sposób obie (tę samą?) postaci. Z początku trochę szarżuje, ale wymaga tego scenariusz. Mocne wrażenie robi w jednej z najlepszych scen filmu - kilkunastominutowym przesłuchaniu do roli w „operze mydlanej” – grając przesadnie teatralnie i eksponując ogrom uczuć i emocji. Natomiast Laura Elena Harring czyli brunetka Rita-Camilla wyszła już chyba z serialów pokroju Sunset Beach. Jej gra jest powściągliwa i opiera się w znacznej mierze na zmysłowości i sex-apealu typowej femme fatale. Reszta ekipy aktorskiej także wypełniła swoje zadanie.

                                                                        ***

Film nie byłby tak udany, gdyby nie muzyka Angelo Badalamenti. Kompozytor za pomocą elektroniki syntezatorów współtworzy fantasmagoryczny, „lynchowski” klimat od lat. Duet ten porównywany jest do tego, który kiedyś przewodził w europejskim kinie: Federico Fellini – Nino Rota.

Niezwykle ważne dla jakości obrazu są ascetyczne i wyważone zdjęcia Petera Deminga, twórcy zdjęć m .in. do Zagubionej autostrady.

Film został uznany przez Stowarzyszenie Amerykańskich Krytyków za film roku, ale z czystym sumieniem mogę polecić go tylko fanom Lyncha surrealisty-symbolisty. Reszta widzów może czuć się trochę zdezorientowana i znudzona.   

          

Mulholland Drive.Scenariusz i reżyseria: David Lynch  Zdjęcia:Peter Deming  Muzyka:Angelo  Badalamenti Montaż:Mary Sweeney  Obsada:Laura Elena Harring Naomi Watts Justin Theroux Ann Miller Michael J. Anderson Robert Forster Dan Hedaya i inni.Usa/Francja 2001, 146 min

             tekst ukazał się w art-zinie "Experyment" 1/2003